Bilgisayar işletim sistemlerinin geçmişi, günümüzde kullandığımız Windows, macOS ve Linux’tan çok daha eskiye dayanıyor. İşletim sistemlerinin çıkış tarihleri incelendiğinde, modern bilgisayarların gelişiminde özellikle Unix’in önemli bir dönüm noktası olduğu görülüyor. Microsoft, Apple ve daha sonra Linux dünyası ise kişisel bilgisayarların gelişimini farklı yönlerde şekillendirdi.

Kısaca: Unix’in geliştirilmesine 1969’da başlandı, Microsoft Windows’un ilk sürümü 1985’te piyasaya çıktı, Linux 1991’de ortaya çıktı ve bugün macOS olarak bildiğimiz Mac OS X ise 2001’de kullanıma sunuldu.
İçindekiler
Bilgisayar işletim sistemlerinin gelişimi 1950’li yıllara kadar uzanıyor. Aşağıdaki tabloda Unix, DOS, Windows, Macintosh, Linux, BSD, Android ve ChromeOS gibi bilgisayar dünyasında önemli yere sahip işletim sistemlerinin ve ana sürümlerinin çıkış tarihleri kronolojik olarak yer alıyor.

| İşletim Sistemi | İlk Çıkış Tarihi | Geliştirici / Köken |
|---|---|---|
| GM-NAA I/O | 1956 | General Motors / North American Aviation |
| CTSS | 1961 | MIT |
| OS/360 | 1964 | IBM |
| Multics | 1969 | MIT / Bell Labs / General Electric |
| Unix | 1969 | Bell Labs |
| CP/M | 1974 | Digital Research |
| VMS / OpenVMS | 1977 | Digital Equipment Corporation |
| BSD | 1977 | University of California, Berkeley |
| Apple DOS | 1978 | Apple |
| 86-DOS | 1980 | Seattle Computer Products |
| MS-DOS 1.0 | 1981 | Microsoft |
| PC DOS 1.0 | 1981 | IBM / Microsoft |
| Lisa OS | 1983 | Apple |
| GNU Projesi | 1983 | Richard Stallman / GNU |
| Macintosh System Software / System 1 | 1984 | Apple |
| MSX-DOS | 1984 | Microsoft |
| Windows 1.0 | 20 Kasım 1985 | Microsoft |
| AmigaOS | 1985 | Commodore |
| Windows 2.0 | 1987 | Microsoft |
| OS/2 | 1987 | IBM / Microsoft |
| MINIX | 1987 | Andrew S. Tanenbaum |
| NeXTSTEP | 1989 | NeXT |
| Windows 3.0 | 22 Mayıs 1990 | Microsoft |
| Linux | 1991 | Linus Torvalds |
| Solaris | 1992 | Sun Microsystems |
| Windows 3.1 | 6 Nisan 1992 | Microsoft |
| Debian | 1993 | Ian Murdock / Debian Project |
| Windows NT 3.1 | 27 Temmuz 1993 | Microsoft |
| FreeBSD 1.0 | 1 Kasım 1993 | FreeBSD Project |
| NetBSD | 1993 | NetBSD Project |
| Windows 95 | 24 Ağustos 1995 | Microsoft |
| BeOS | 1995 | Be Inc. |
| OpenBSD | 1996 | OpenBSD Project |
| Mac OS 8 | 26 Temmuz 1997 | Apple |
| Windows 98 | 25 Haziran 1998 | Microsoft |
| Mac OS 9 | 23 Ekim 1999 | Apple |
| Windows 2000 | 17 Şubat 2000 | Microsoft |
| Windows Me | 14 Eylül 2000 | Microsoft |
| Mac OS X | 24 Mart 2001 | Apple |
| Windows XP | 25 Ekim 2001 | Microsoft |
| Ubuntu | 20 Ekim 2004 | Canonical / Ubuntu Community |
| Windows Vista | 30 Ocak 2007 | Microsoft |
| iPhone OS / iOS | 2007 | Apple |
| Android | 2008 | Google / Open Handset Alliance |
| Windows 7 | 22 Ekim 2009 | Microsoft |
| ChromeOS / Chromebook | 2011 | |
| Windows 8 | 26 Ekim 2012 | Microsoft |
| Windows 8.1 | 17 Ekim 2013 | Microsoft |
| Windows 10 | 29 Temmuz 2015 | Microsoft |
| macOS Sierra | 20 Eylül 2016 | Apple |
| Windows 11 | 5 Ekim 2021 | Microsoft |
Not: Bazı sistemlerde geliştirme, ilk duyuru, kaynak kodunun yayımlanması ve ticari kullanıma sunulma tarihleri farklıdır. Bu nedenle tabloda mümkün olduğunca ilk kamuya açık veya genel kullanıma sunulan sürüm esas alınmıştır.
Bilgisayar işletim sistemleri tarihindeki önemli dönüm noktaları kısaca şöyledir:
Burada özellikle macOS Sierra satırı önemlidir. Apple’ın Mac işletim sistemi 2016 yılında ortaya çıkmadı. Günümüzdeki sistem ailesinin doğrudan öncülü olan Mac OS X, 24 Mart 2001’de piyasaya çıktı. Apple, 2016 yılında OS X adlandırmasını bırakıp sistemi macOS olarak adlandırmaya başladı.
İşletim sistemlerinin tarihsel gelişiminin yanı sıra güncel lisans maliyetlerini de merak ediyorsanız, Windows, macOS ve Linux için hazırladığımız işletim sistemleri fiyatları karşılaştırmasına göz atabilirsiniz.
Unix’in geçmişi 1969 yılına uzanıyor. Ken Thompson, Dennis Ritchie ve Bell Labs’taki diğer araştırmacılar tarafından geliştirilmeye başlanan Unix, daha sonra bilgisayar tarihinin en etkili işletim sistemi ailelerinden biri haline geldi.
Unix’in önemi yalnızca kendi kullanımından kaynaklanmıyor. BSD, macOS ve çok sayıda ticari Unix sistemi doğrudan veya dolaylı olarak bu ekosistemden etkilendi.
1973 yılında Unix’in önemli bölümlerinin C programlama diliyle yeniden yazılması ise sistemin farklı bilgisayar mimarilerine taşınmasını kolaylaştıran önemli gelişmelerden biri oldu.
Bugün kullandığımız pek çok işletim sistemi ve yazılım geliştirme aracında Unix’in oluşturduğu yaklaşımın izlerini görmek mümkün.
Microsoft’un ilk Windows sürümü olan Windows 1.0, 20 Kasım 1985 tarihinde piyasaya çıktı.
Windows 1.0, günümüzdeki Windows sürümleri gibi bağımsız ve kapsamlı bir işletim sistemi olmaktan ziyade MS-DOS üzerinde çalışan grafiksel bir ortam niteliğindeydi.
Microsoft sonraki yıllarda Windows’u hızla geliştirdi.
| Windows Sürümü | Çıkış Tarihi |
|---|---|
| Windows 1.0 | 20 Kasım 1985 |
| Windows 2.0 | 1987 |
| Windows 3.0 | 22 Mayıs 1990 |
| Windows NT | 1993 |
| Windows 95 | 24 Ağustos 1995 |
| Windows 98 | 25 Haziran 1998 |
| Windows 2000 | 17 Şubat 2000 |
| Windows Me | 14 Eylül 2000 |
| Windows XP | 25 Ekim 2001 |
| Windows Vista | 30 Ocak 2007 |
| Windows 7 | 22 Ekim 2009 |
| Windows 8 | 26 Ekim 2012 |
| Windows 10 | 29 Temmuz 2015 |
| Windows 11 | 5 Ekim 2021 |
Özellikle Windows 95, Başlat menüsü ve görev çubuğu gibi daha sonraki Windows sürümlerinin temel kullanıcı arayüzü öğelerinin yaygınlaşmasında önemli rol oynadı.
2001’de çıkan Windows XP ise Microsoft’un tüketici ve profesyonel Windows ürünlerini NT tabanı etrafında bir araya getirdiği önemli dönüm noktalarından biri oldu.
Bu sorunun cevabı hangi Mac işletim sistemi neslinin kastedildiğine göre değişiyor.
Apple’ın Macintosh bilgisayarları için geliştirdiği klasik Macintosh System Software 1984 yılında kullanılmaya başlandı. Ancak günümüzde kullandığımız macOS’un doğrudan temelini oluşturan Mac OS X, 24 Mart 2001 tarihinde piyasaya çıktı.
Mac OS X’in altyapısında Apple’ın açık kaynaklı Darwin sistemi bulunuyordu. Darwin ise Mach teknolojileri ile BSD kökenli Unix bileşenlerini bir araya getiren bir altyapıya sahipti.
Apple daha sonraki yıllarda ürünün adını değiştirdi:
Mac OS X → OS X → macOS
“macOS” adı ise Apple tarafından 2016 yılında kullanılmaya başlandı.
Dolayısıyla “macOS 2016’da çıktı” demek teknik olarak yanıltıcıdır. 2016 yılında esas olarak isim değişti; günümüzdeki sistem ailesinin Mac OS X adıyla başlangıcı 2001’e kadar uzanıyor.
Linux’un başlangıç yılı 1991 olarak kabul ediliyor.
Finlandiyalı yazılım geliştiricisi Linus Torvalds, 1991 yılında üzerinde çalıştığı yeni işletim sistemi çekirdeğini duyurdu. Linux daha sonra dünyanın en büyük açık kaynak yazılım projelerinden biri haline geldi.
Burada önemli bir ayrım bulunuyor:
Linux teknik olarak tek başına tam bir masaüstü işletim sistemi değil, işletim sistemi çekirdeğidir.
Ubuntu, Debian, Fedora, Arch Linux ve Linux Mint gibi dağıtımlar Linux çekirdeğini kullanarak tam işletim sistemi deneyimi sunar.
Bu nedenle “Linux’un çıkış tarihi” ifadesinde genellikle Linux çekirdeğinin ortaya çıktığı 1991 yılı esas alınır.
En bilinen Linux dağıtımlarından Ubuntu’nun ilk sürümü Ubuntu 4.10 Warty Warthog, 20 Ekim 2004 tarihinde yayımlandı.
Ubuntu’nun amacı Linux’u masaüstü kullanıcıları için daha erişilebilir hale getirmekti. Zaman içerisinde masaüstü bilgisayarlardan sunuculara ve bulut altyapılarına kadar geniş bir kullanım alanına ulaştı.
Ubuntu’nun temelinde Debian bulunurken sistem Linux çekirdeğini kullanıyor.
FreeBSD projesinin temelleri 1993 yılında atıldı ve FreeBSD 1.0 aynı yıl yayımlandı.
FreeBSD, Linux dağıtımı değildir. Unix’in BSD kolundan gelen ayrı bir işletim sistemidir.
Bu ayrım özellikle Linux, Unix ve macOS arasındaki ilişkiler konuşulurken önemlidir.
Hayır. macOS ve Linux aynı kod veya çekirdek tabanını kullanmaz.
Linux, Linus Torvalds tarafından 1991 yılında sıfırdan geliştirilmeye başlanan Linux çekirdeğine dayanır.
macOS ise Apple’ın Darwin altyapısı üzerinde çalışır ve XNU adlı farklı bir çekirdek kullanır. XNU içerisinde Mach teknolojileri ve BSD kökenli bileşenler bulunur.
Buna rağmen macOS ile Linux arasında kullanıcı açısından birçok benzerlik vardır. Bunun temel nedeni iki sistemin de Unix dünyasından gelen standartları ve çalışma prensiplerini büyük ölçüde benimsemesidir.
Örneğin her iki sistemde de terminal üzerinden şu komutlarla karşılaşabilirsiniz:
cd, ls, pwd, ssh, grep, chmod
Bu nedenle özellikle yazılım geliştiriciler için macOS Terminal ile Linux terminal ortamı arasında Windows’a kıyasla daha tanıdık bir geçiş bulunabilir.
Hayır. Yaygın inanışın aksine macOS Linux tabanlı değildir.
İki işletim sistemi ayrı çekirdeklere sahiptir:
| Özellik | macOS | Linux |
|---|---|---|
| Çekirdek | XNU | Linux Kernel |
| Temel altyapı | Darwin, Mach, BSD | Linux Kernel + kullanıcı alanı araçları |
| İlk ortaya çıkış | Mac OS X: 2001 | 1991 |
| Kaynak modeli | Karma | Çekirdek açık kaynak |
| Unix ilişkisi | UNIX tabanlı / sertifikalı sürümleri mevcut | Unix benzeri |
| Geliştirme | Apple | Topluluk + şirketler |
Benzer terminal komutlarının bulunması iki sistemin aynı yazılım tabanını kullandığı anlamına gelmez.
Modern masaüstü işletim sistemlerinin geçmişini basitleştirerek iki önemli gelişim koluyla göstermek mümkün.
Unix ve BSD tarafında gelişim kabaca şöyledir:
Unix → BSD → NeXTSTEP → Darwin → Mac OS X → macOS
Linux tarafında ise:
Unix’ten esinlenen sistem yaklaşımı → GNU araçları + Linux çekirdeği → Linux dağıtımları
Microsoft tarafında ise kişisel bilgisayar tarihinin önemli hattı:
MS-DOS → Windows → Windows 9x → Windows NT tabanı → Windows XP → Windows 10 → Windows 11
Bu üç ekosistem günümüz masaüstü bilgisayar pazarının temel işletim sistemi yaklaşımlarını oluşturuyor.
Hayır. Unix bilgisayar tarihindeki ilk işletim sistemi değildir.
Unix’ten önce ana bilgisayarlar için geliştirilmiş farklı işletim ve iş yönetim sistemleri bulunuyordu. Unix’in önemi “ilk işletim sistemi” olmasından değil, daha sonraki işletim sistemleri ve yazılım geliştirme kültürü üzerinde bıraktığı büyük etkiden kaynaklanıyor.
Unix’in 1969’dan itibaren gelişmeye başlaması, bugün kullanılan pek çok işletim sistemi teknolojisinin tarihini anlamak açısından önemli bir dönüm noktasıdır.
Windows daha eskidir.
İlk Microsoft Windows sürümü 1985 yılında, Linux ise 1991 yılında ortaya çıktı. Aralarında yaklaşık altı yıllık fark bulunuyor.
Ancak Windows’un öncesinde Microsoft, 1981’den itibaren MS-DOS ile kişisel bilgisayar işletim sistemi pazarında faaliyet gösteriyordu.
Bu karşılaştırmada kullanılan başlangıç noktası önemlidir.
Apple’ın klasik Macintosh işletim sistemi 1984 yılında, Windows 1.0 ise 1985 yılında çıktı. Bu açıdan Macintosh yazılımı Windows’tan daha eskidir.
Fakat günümüzdeki macOS’un temel aldığı yeni nesil Mac OS X 2001 yılında piyasaya çıktı.
Dolayısıyla:
Klasik Macintosh sistemi: 1984
Windows: 1985
Linux: 1991
Modern Mac OS X/macOS ailesi: 2001
şeklinde bir kronoloji oluşturmak mümkündür.
İlk Microsoft Windows sürümü olan Windows 1.0, 20 Kasım 1985 tarihinde piyasaya çıktı.
Linux çekirdeğinin geliştirilmesi ve kamuya duyurulması 1991 yılında gerçekleşti. Linus Torvalds tarafından geliştirilen Linux daha sonra çok sayıda işletim sistemi dağıtımının temelini oluşturdu.
Modern macOS ailesinin başlangıcı kabul edilen Mac OS X, 24 Mart 2001 tarihinde piyasaya çıktı. Apple “macOS” adını ise 2016 yılında kullanmaya başladı.
Windows XP, 25 Ekim 2001 tarihinde dünya genelinde kullanıma sunuldu.
Ubuntu’nun ilk genel sürümü olan Ubuntu 4.10, 20 Ekim 2004 tarihinde yayımlandı.
Unix’in geliştirilmesine 1969 yılında Bell Labs’ta başlandı.
Hayır. macOS XNU çekirdeğini, Linux sistemleri ise Linux çekirdeğini kullanır. İki sistem Unix dünyasından gelen birçok ortak prensibi paylaşsa da aynı işletim sistemi veya aynı kod tabanı değildir.
Yorumlar